Da noms locals spezials

I dat magari noms locals zont spezials tg’ins pò angal sminar lour muntada. Davos l’egna u l’otra expressiun sa zoppa magari en’istorgietta.

Giu ainten la tgavorgia digl Meir/Schin, dalla vart sanestra dall’Alvra, exista igl nom local «Calabria», igl qual cumpara er uscheia sen la cartas geograficas uffizialas. Ia va smino tgi la naschientscha da chel toponim vegia ensatge da far cugls luvrants dalla Calabria, occupos ve dalla construcziun dalla veiadafier digl Alvra (1898 – 1903). Igl istoricher local da Mot, Erwin Wyss, sustigna pero tg’igls pours da Mot vegian gia per moda da deir: «Oz stuainsa eir giu la Calabria a far fagn, giu ainten chellas caleiras!»

E n sagond exaimpel è er localiso giu agl territori digl Meir, a Solas seura, ena fracziun da Vaz. Avant en pêr onns veva ena donna attempada durant en discurs davart igls antenats menziuno igl «Pro dil Sieri». Il Sieri seia betg ple turno digl Svobaland e cuntinuo igl viadi vers la Mar digl Ost ed è davanto lò pastizier. Dall’ierta, igl pro dil Sieri, vegia’l betg savia far diever, essend sto ena veta antiera agl ester.

S e sur Filisour dalla vart sanestra dall’Alvra sa catta la «Val Spadlatscha». Chella nescha quasi sur la tgamona digl Ela alla vischinanza digl Pass digls Orgels. Am vign andamaint tgi vegia eneda santia tg’igls noms cun la finiziun «-atscha» sottastretgan ensatge nosch, negativ. L’amprema part digl pled cumponia sa cloma «spadla». Oramai metta avant ena noscha val tgi fò ’na spatla, vot deir ena stierta anetga. Mancumal: En’igleida sen Schweiz­Mobil conferma la tesa. I resta pero ena tesa …

E n ulteriour exaimpel pertotga la Val Surses, pi exact igl territori sur l’Alp Flex. En bot ins nomna uffizialmaintg «Kanonen­sattel». Va deialung speculo tgi durant l’Amprema e Sagonda Ghera mundiala eran staziunos sen chel punct strategic suldos cun canungs per defender la patria smanatscheda dall’Italgia. L’anterioura ustiera digl Hotel Liung segls Mulegns, Donata Willi, am ò explitgia igl veir origen digl Kanonensattel. En scolast da turas vegia gia per moda da deir agls hosps: «Schi vez anc la cundiziun da contanscher chel bot se lò, alloura ischas aber dètg canungs!»

Per conclusiun lessa bandunar la Svizra. An ­Austria vaia visito avant en taimpet la vischnanca ­«Kematen», situada damanevel digl En alla vischinanza da Puntigna/Inns­bruck. Chest nom cun l’interpretaziun populara «i dessan neir» vegia scu basa en’istorgia, capitada anturn igl onn 1500. Igl imperatour Maximilian I., igl qual ò er laschea construeir igl «Goldenes Dachl» a Puntigna, seia sto en catscheder da tgamutschs passiuno. En bel de, ainten la pare da s. Martegn, vegia’l savia sa mover ni anavant ni anavos e clamo dalla crapla «Kematen!». La detga rachinta er tgi en mattatschet curaschous igl vegia alloura spindro e curt siva l’acziun sa transfurmo an en anghel.

L’autur ed anteriur scolast Linard ­Candreia abitescha a Laufen (BL) e per part era en Surmeir.