Remedis cunter la pesta e cunter frizzas en il corp
Savair co trair frizzas u ballins da plum or dal corp? Savair co mitigiar il tissi da la pesta? – Quai è forsa ina savida main duvrada en il mintgadi dad oz. Però co stevi cun tals tractaments en l’Engiadina dal 18avel tschientaner? Bleras respostas a quellas dumondas dat uss il pli vegl lexicon dad ervas rumantsch, il qual è vegnì edì avant in mez onn.
L’atun passà è cumparì il cudesch «Phytologia. Das Kräuterlexikon des Engadiner Arztes Padruot Ludwig (um 1770)» en la retscha Romanica Rætica da la Societad Retorumantscha. La «Phytologia» è fin ussa l’emprim e sulet lexicon rumantsch dad ervas medicinalas. Scrit quel a sias uras en l’idiom vallader aveva enturn l’onn 1770 il medi Padruot Ludwig dad Ardez. Ses manuscrit han Ursula Brunold-Bigler, Ursus Brunold-Bigler e Kuno Widmer transcrit, commentà e translatà per tudestg. La «fitologia» è dal rest in pled sinonim a la «botanica» – pia vai per la perscrutaziun da las pli diversas plantas. La «Phytologia» da Padruot Ludwig è concepida sco lexicon cun 367 descripziuns dad ervas e plantas, cumenzond cun A sco Abies (manegiond il pign) fin a Z sco Zinziber (il schentsch, tudestg Ingwer). Il pign para da gidar encunter arsentadas ed il schentsch activescha l’appetit.
Var 400 remedis
Probabel vegnan dentant be paucas e paucs a leger en ina tratga 367 remedis, sch’els tunan suandantamain sco per descriver il niz da la valeriana, tudestg Baldrian: «Ilg üs principal: es in la debleza dalla vzüda, dalla pesta, dalla astma, dalla puonchia […]. Ourdadoura cuforta la vzüda, nataia las maclas dalgs öls, quieta ilg mal ilg cheu, mova la menstrua […]. Ilg füment schiainta ilg catar, congescha la malignitat dallas glondas et dalgs antraces, tira oura las culas et frizas chiatschads aint.» (Cun agid dal tudestg: Ihre Hauptanwendungen: gegen Sehschwäche, die «Pest», Asthma, Lungenentzündung. Äusserlich angewandt stärkt sie die Sehkraft, reinigt die Augen von Flecken, stillt den Kopfschmerz, löst die Menstruation aus. Die Räucherung trocknet den «Katarrh», behebt die Ansteckung bei geschwollenene Drüsen und Pestbeulen, zieht Kugeln und Pfeile aus dem Leib.)
Pestas, ballins e frizzas en noss corps n’èn betg malessers quotidians da noss dis, ma mal il chau fan er ils dis dad oz. Plantas che pudessan gidar encunter tal chatt’ins passa dus tozzels, grazia als registers utils elavurads per l’ediziun da la «Phytologia»: in register cun ils chavazzins tudestgs da malsognas e terapias, in register tenor il num rumantsch ed in tenor il num tudestg da las plantas.
In’invista istoric-culturala da la medischina
Sche la part principala da las ervas è interessanta per motivs linguistics e per tgi che ha in tschert interess a la medischina, è l’introducziun bain pli chapaivla e captivanta era per lecturas e lecturs laics. Sur ina trentina da paginas dat Ursula Brunold-Bigler in’invista per tudestg en las malsognas dal 18avel tschientaner e surtut en las enconuschientschas medicinalas da quel temp. En la «Phytologia» vegn numnada pliras giadas la pesta (dal rest: agl, tschagula u la genziana melna èn ulteriurs remedis pussaivels). Probabel na sa tracti en ils cas numnads betg adina da la muria gronda, mabain era dad autras epidemias, senza avair il dretg num persuenter. Il fatg che la pesta è menziunada tantas giadas è in indizi per la memoria collectiva che ha mantegnì la regurdientscha a quella epidemia che aveva furià anc il 1720 a Marseille.
Entras sias descripziuns per rumantsch ha Padruot Ludwig fatg l’emprim pass en l’intermediaziun da la medischina en ina regiun periferica, economicamain flaivla e medicinalmain sutprovedimentada. En las descripziuns medicinalas è er integrada la savida dal pievel sur formulaziuns sco «ils purs din», «las femnas dovran», u «il pievel cumin crai».
Da la «machöa» al «papaver»
In ultim chapitel da l’ediziun è deditgà a la lingua da la «Phytologia». Qua vegnan analisadas las particularitads da la lingua dal medi Padruot Ludwig. Igl è ina lingua marcada dal dialect dad Ardez ed influenzada dals elements talians e tudestgs da la lingua elevada da quels onns. Questa part linguistica cun sias formulaziuns magari setgas è pulit pretensiusa. Per empruvar (avant che sursiglir dal tut questas paginas) saja recumandà il chapitel deditgà al stgazi da pleds.
Qua legi’ins per exempel davart l’istorgia interessanta dal pled «machöa», duvrà per il tudestg «Mohn». Omadus pleds derivan dal vegl tudestg «mago», perquai che las capslas dal sem sumeglian ad in magun. Cun il svilup turistic ha la gilgia cotschna (Feuerlilie) dentant survegnì dapli attenziun ed il num «machöa» è migrà dad ina flur cotschna a tschella. La flur papaver ha lura survegnì ses num dal talian.
Singular, instructiv … ed era divertent
La «Phytologia» da Ludwig Padruot, damai il lexicon dad ervas, è in text cun la savida dal 18avel tschientaner per ina tematica specifica da la medischina dad ervas, cun ina lingua rumantscha dal 18avel tschientaner. Igl è damai in’ovra ch’è atgnamain plitost greva dad intermediar en furma dad ina nova publicaziun.
Però l’ediziun translatada e commentada a livel istoric, cultural e linguistic dumogna quai. Igl è in cudesch instructiv che dat d’entellir l’impurtanza da quest’ovra betg mo per la lingua rumantscha, ma insumma per l’istorgia culturala dal chantun Grischun.
Ultra da quai poi anc esser detg divertent da sa laschar en sin quest rumantsch d’antruras dad Ardez e da scuvrir las descripziuns da fenomens corporals. Pertge: Tgi sa dir tge che «ilg flüs dal vainter» u la «pollution nocturna» pudessan esser? – Tant saja tradì: I sa tracta da la diarrea («ilg flüs dal vainter») e da l’ejaculaziun durant il sien («pollution nocturna»).
Il cudesch «Phytologia. Das Kräuterlexikon des Engadiner Arztes Padruot Ludwig (um 1770)» è cumparì sco tom 27 en la retscha Romanica Rætica da la Societad Retorumantscha. Il cudesch pon ins empustar sur la pagina d’internet da la Societad Retorumantscha (societadretorumantscha.ch) ubain cumprar en mintga libraria.
La «Phytologia» è er il punct da partenza per in discurs tranter la scienziada da la cultura Ursula Brunold-Bigler e la media Cornelia Caduff Oswald en la Biblioteca chantunala dal Grischun: «Historische Körperbilder und Heilversuche mit Pflanzen». Quel arranschament è gievgia, ils 30 d’avrigl 2026, a las 18.00. S’annunziar via info@kbg.gr.ch u 081 257 28 28.
Silvana Derungs è redactura tar l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun. Quel institut scientific vegn purtà da la Societad Retorumantscha (SRR), la quala edescha la retscha da la Romanica Rætica.
Gust da leger dapli?