Tut tgi che vul astga

Igl artechel 33 dalla Constituziun federala regla il dretg da petiziun. «Mintga persuna ha il dretg d’inoltrar petiziuns allas autoritads, quei astga denton buca caschunar disavantatgs ad ella.» E la secunda construcziun constituziunala pretenda: «Las autoritads han da prender conuschientscha dallas petiziuns.» Va ei sulet tenor la Constituziun federala san ils adressats dallas petiziuns prender per enconuschientscha la petiziun e better ella teoreticamein el canaster da pupi. Da rispunder a petiziunarias e petiziunaris pretenda la Constituziun federala buc. La lescha cantunala dils dretgs politics circumscriva in tec pli detagliau co igl ei da tractar ina petiziun. Ella pretenda che petiziunarias e petiziunaris stoppien vegnir orientai en «fuorma cunvegnenta» co la petiziun vegni tractada. Vul gir formular ina risposta sch’ins ei promts da risguardar ils giavischs dalla petiziun ni sulettamein prender els per enconuschientscha. La lescha cantunala lai allas autoritads liber maun pertuccond il temps ch’els han da rispunder.

Definiu il temps

In’egliada en diversas constituziuns communalas tradescha che pliras vischnaunca circumscriva exact en tgei temps che las autoritads communalas ston rispunder ad ina petiziun. Las vischnauncas da Breil e Trun ein, tenor quella retscherca buca cumpleta, las pli rigurusas e pretendan ina risposta enteifer in meins. La pli part dallas vischnauncas lai empau dapli temps a lur autoritads da prender posiziun, per regla treis meins sco per exempel la vischnaunca da Glion ni era Tujetsch.

Il temps che las constituziuns lain a lur suprastonzas per formular ina risposta viers ils giavischs dalla petiziun ha buca procurau per irritaziuns, mobein tgi che astga insumma suttascriver la petiziun sin palancau communal. Enconuschentamein ha la petiziun che pretenda dalla vischnaunca da Glion da possibilitar sigl entir intschess dalla vischnaunca da pagar il parcadi cun muneida leventau dabia emoziuns.(LQ-9-2026) Ussa pretendan petiziunarias e petiziunaris (mira brevs da lecturs sin pagina 18) che la constituziun da Glion cunterfetschi alla Constituziun federala. La constituziun communala circumscriva il dretg da petiziun numnadamein sco suonda: «Scadina persuna che habitescha en vischnaunca sa inoltrar a scret allas autoritads communalas propostas, giavischs e reclamaziuns.»

Buc necessari da reveder

Che quella formulaziun cunterfetschi alla Constituziun federala vul il menader digl Uffeci da vischnauncas, Thomas Kollegger, buca schar valer. Ed el ei era dil meini che la constituziun da Glion stoppi era buca vegnir adattada en quei grau. Viers la Somedia ha Thomas Kollegger puntuau che sulet la pretensiun da rispunder enteifer treis meins seigi ina amplificaziun dil dretg subordinau. «Sulet quei intent ei relevants per la populaziun da Glion.» Ch’in e scadin astga suttascriver petiziuns drizzadas ad administraziun e suprastonza da Glion dubitescha Thomas Kolleger insumma buc. Las constituziuns communalas che la FMR ha consultau defineschan il dretg da suttascriver ina petiziun detg aviert. La vischnaunca da Breil lai quei dretg a «scadina persuna», la vischnaunca Tujetsch «a mintga persuna», Mustér scriva da «mintga habitont» e Schluein da «mintga vischin». La vischnaunca da Laax perencunter restrenscha tenor constituziun il dretg dad petiziun sin «mintga habitont cun dretg da votar en vischnaunca». E la vischnaunca da Falera enconuscha negin artechel che regla il dretg da petiziun sin palancau communal.

Per il giurist dalla Canzlia cantunala, Christian Wulz ei la munconza dad in artechel corrispundent ella constituziun communala pertuccond il dretg da petiziun negin problem. «En quei cass vala il dretg subordinau dalla constituziun.» Per il giurist ei la petiziun ina sempla fuorma da prender si contact cun las autoritads e da far attent sin basegns e giavischs. «Perquei ei quei dretg era formulaus detg aviert visavi als instrument politics pli directs sco per exempel l’iniziativa.» Bein sa in e scadin suttascriver ina petiziun. «Ins sa secapescha sedumandar sch’ei fa senn a persunas d’ordvart da suttascriver ina petiziun communala.» Christian Wulz suppona che las autoritads communalas vegnien a mirar la finala danunder che las suttascripziuns vegnien per valetar l’impurtonza dalla petiziun per lur vischnaunca. «La vischnaunca da Glion ei gest lundervi da reveder la constituziun communala e vegn ad adattar il dretg da petiziun al dretg subordinau», sco quei ch’il canzlist Michael Spescha gi. E la vischnaunca vegn a suttametter sco tuttas vischnauncas grischunas lur nova constituziun al pareri digl Uffeci cantunal da vischnauncas. E lez vegn quella ga pli probabel a mirar empau pli exact sigl artechel davart il dretg da petiziun.